Khi cái nghèo trở lên nổi tiếng

6h30 sáng, chiếc xe của chúng tôi lăn bánh thẳng tiến theo cung đường: Hà Nội - Thu Cúc – Ba Khe - Nghĩa Lộ - Mù Căng Chải - Than Uyên - thị xã Lai Châu - Sìn Hồ - Mường Tè.

Điểm dừng chân đầu tiên của chúng tôi là một quán nước bên đường, nơi giáp ranh giữa huyện Mù Căng Chải và huyện Than Uyên (cách thị xã Lai Châu khoảng gần 200km). Câu chuyện rôm rả với bác chủ quán làm các thành viên trong đoàn phần nào bớt đi sự mệt mỏi. Khi tôi hỏi, ở đây có đặc sản gì đặc biệt không, bác cười mà rằng: đặc sản thì không có, nhưng nghèo thì có. Các anh, chị cứ đến Sìn Hồ và Mường Tè sẽ thấy người dân ở đó khó như thế nào. Có những bản không có đường đi lại, người dân phải băng rừng, vượt suối mà đi, bà con phải sống nhờ vào gạo trợ cấp của Chính phủ, khó như vậy làm sao mà không nghèo cho được. Câu nói của bác chủ quán khiến tôi lặng đi: nhiều nơi nổi tiếng về đặc sản thứ này, thứ khác còn ở đây nổi tiếng về cái nghèo…

Hành trình tìm đến nơi nghèo nhất nước

Sau một đêm ngủ lại thị xã Lai Châu, chúng tôi lên đường vào Sìn Hồ. Đây là huyện vùng cao của tỉnh Lai Châu, có 38 km đường biên giới tiếp giáp với Trung Quốc, huyện có 24 xã, thị trấn. Phía Bắc giáp Vân Nam - Trung Quốc, phía Nam là huyện Tủa Chùa, phía Đông giáp huyện Phong Thổ, phía Tây giáp huyện Mường Tè. Sìn Hồ có địa hình núi cao, địa hình bị chia cắt phức tạp với 3 vùng rõ rệt: vùng cao, vùng thấp và vùng biên giới, giao thông đi lại khó khăn, đặc biệt là vào mùa mưa lũ.

Sìn Hồ chào đón chúng tôi bằng một trận mưa rào xối xả. Xe của chúng tôi chậm chạp bò men theo con đường uốn lượn dọc theo những triền núi. Sau cơn mưa, mây mù lại phủ giăng kín những đỉnh đèo khiến đường đi trở nên mù mịt và có phần nguy hiểm. Anh Sơn - Giám đốc Trung tâm Viễn thông Lai Châu, người dẫn đường của chúng tôi trấn an “bác tài”: đường vẫn còn đẹp chán, anh cứ chạy chậm thôi, không vấn đề gì cả. Nghe thì nghe vậy thôi, nhưng chúng tôi vẫn nín lặng, hồi hộp dõi theo từng vòng quay của bánh xe…

Bản Phăngxôlin - xã Phăngxôlin, nơi cách thị trấn Sìn Hồ chừng 5km. Những núi đá trọc xơ xác. Lác đác là những đụm ngô mọc xen lẫn với đá. Bên đường, một vài ngôi nhà dựng bằng gỗ trơ trọi, bơ vơ, lọt thỏm giữa đồi núi trùng trùng, điệp điệp. Chúng tôi tới thăm nhà của anh Chẻo A Deo. Đây là căn nhà do bà con và anh em trong bản đốn cây, dựng tạm cho anh. Gọi là căn nhà nhưng chỉ rộng chừng 8m2 vừa là nơi sinh hoạt của 4 thành viên trong gia đình vừa là nơi trú ngụ của một đàn gà và hai con chó. Căn nhà thì bé, nhưng người ta vẫn cảm nhận thấy sự trống trải bởi những khe hở quá rộng giữa các ván ghép của thân nhà. Phía trên mái, một khoảng trống to cỡ cái mâm được che tạm bởi một tấm nilong hờ hững, cảm tưởng chỉ cần một cơn gió tràn qua cũng đủ hất tung cả cái mái nhà không còn lành lặn. Căn nhà không có một vật dụng gì giá trị ngoài chiếc bàn gỗ và chiếc xoong vứt chỏng trơ nơi góc bếp. Trên mặt chiếc bàn gỗ trơ chọi hai chiếc bát: một đựng chút muối ớt ăn dở và một đựng chút rau luộc. Tất cả đều toát lên sự nghèo đói, chông chênh, tạm bợ. Chẻo A Deo năm nay 18 tuổi nhưng đã có 1 vợ và hai con. Hai vợ chồng Chẻo A Deo không có đất để canh tác, cuộc sống dựa nhờ vào những buổi làm thuê lúc có, lúc không. Mặc dù nhận được sự giúp đỡ từ nhiều chương trình hỗ trợ khó khăn của Chính phủ nhưng gia đình anh lúc nào cũng trong tình trạng thiếu thốn, đói ăn do không có công ăn việc làm ổn định. Khi được hỏi, bây giờ anh thích nhất điều gì, Chẻo A Deo ngượng ngùng đáp: mình thích có ngôi nhà tốt hơn để không bị mưa, gió và có đất để trồng trọt cho có cái ăn đỡ đói. Một ước mơ tưởng chừng như đơn giản nhưng không phải dễ thực hiện khi xung quanh chỉ là những ngọn núi đá khô cằn.

Theo anh Tẩn Yên Sơn, cán bộ công tác tại Văn phòng UBND xã Phăngxôlin, gia đình anh Chẻo A Deo không phải là trường hợp cá biệt ở đây. Xã có 445 hộ, thì hầu hết là gia đình trong diện đói nghèo. Khó khăn lớn nhất của đồng bào ở đây là thiếu đất canh tác và không có kiến thức về chăn nuôi, trồng trọt. Do vậy, đồng bào ở đây đa số là đi làm thuê, công việc chủ yếu là đi khai thác đá. Hiện mức thu nhập bình quân của bà con ở đây là 350kg gạo/năm.

Ông Phạm Ngọc Phương - Phó chủ tịch UBND huyện Sìn Hồ cho biết, hiện tỷ lệ đói nghèo của huyện chiếm gần 50%. Xã khó khăn nhất của huyện là xã Nậm Ban. Đây là xã duy nhất của huyện không có đường ô tô. Muốn đi vào xã, chỉ có thể đi bộ.

Xã Nậm Ban cách trung tâm huyện hơn 80km, là nơi sinh sống của người dân tộc Mảng, dân tộc bản địa duy nhất của tỉnh Lai Châu. Hiện nay, người Mảng sinh sống chủ yếu bằng nghề làm nương rẫy với phương thức canh tác thô sơ lạc hậu. Lúa, ngô, sắn là nguồn lương thực chính của bà con. Chính vì điều kiện khó khăn trong đi lại, đặc biệt là vào mùa mưa nên dân tộc Mảng gần như bị cô lập hoàn toàn với bên ngoài. Vào mùa mưa, những con đường dẫn vào các bản của xã Nậm Ban gần như bị xóa bỏ, bởi chìm ngập trong sình lầy. Khi đó, người dân ở đây không biết làm gì ngoài việc uống rượu, uống triền miên từ ngày này qua ngày khác. Chính vì nghèo đói mà hiện nay, trẻ em dân tộc Mảng đi học gặp rất nhiều khó khăn, nhất là việc tự túc lương thực khi đến trường. Nhiều trường hợp các em đến trường rồi lại bỏ về do thiếu ăn, thiếu mặc.

Chẳng lẽ con người phải bất lực trước thiên nhiên? Có lẽ nào những ngọn núi sừng sững trước mặt sẽ mãi là bức tường thành ôm trọn nỗi khó khăn, cực nhọc để cái đói nghèo cứ bám chặt rễ vào những gốc ngô, gốc sắn khiến cho người dân nơi đây không thoát ra được? Câu hỏi ấy cứ quẩn quanh mãi bên tôi mà không thể trả lời.

Mang theo câu hỏi chưa có lời giải đáp thỏa đáng, chúng tôi lên đường sang Mường Tè. Đây là huyện tận cùng phía Tây Bắc của Tổ quốc, giáp tỉnh Vân Nam – Trung Quốc và là vùng thượng lưu của sông Đà. Vẫn là những cung đường uốn lượn, những ngọn núi xác xơ trùng điệp, lác đác một vài nóc nhà siêu vẹo, nhưng độ khó của con đường đã khác. Nếu như đường đến Sìn Hồ, mây mù che phủ, thì đường đến Mường Tè lại được “trang điểm” bởi những ổ gà, những hòn đá gộc lổn nhổn và những bãi sình nhão nhoẹt. Xe của chúng tôi cứ đi được một đoạn khoảng chừng vài cây số lại phải dừng lại để chờ xe ủi san đường lấy mặt bằng cho xe thông. Đó là còn may mắn bởi nếu như vào mùa mưa, con đường này không ai dám đi qua bởi nguy cơ sạt núi luôn rình rập. Ngồi trên xe mà người cứ nảy tưng tưng, nghiêng ngả vì đường xóc và cua tay áo liên tục.

Con đường vào bản Phìn Khò - xã Bum Tở, huyện Mường Tè vừa bé vừa khó đi. Dường như muốn thử sức chúng tôi, ngay trước đầu lối vào xã là một dốc đường đất dựng đứng. Lối đi đã được dọn vừa đủ cho một xe chui lọt. Hai bên lối đi là những mảng đất cao quá nóc xe, có thể sập xuống bất cứ lúc nào. Sau khi về số, cài cầu, bác tài cho xe từ từ leo lên dốc, bốn bánh xe quay tít như muốn trượt khỏi mặt đường. Thoát khỏi đoạn đường dốc, chúng tôi lại phải xuống xe nhặt đá, ném xuống ổ trâu ngập nước để tạo đường, lấy đà cho xe đi qua.

Bản Phìn Khò là nơi cư ngụ chủ yếu của dân tộc La Hủ. Trước đây dân tộc La Hủ sống du canh, du cư, nhưng nay đã biết sống ổn định và tập trung. Những đứa bé đen trũi, trần như nhộng nô đùa bên suối là những hình ảnh đầu tiên mà chúng tôi bắt gặp. Bọn trẻ cứ tồng ngồng bỏ suối háo hức theo chân chúng tôi về bản. Phìn Khò là một trong 9 bản của xã Bum Tở. Bản có 108 hộ gia đình thì có đến 88% hộ nằm trong diện nghèo đói. Đồng bào ở đây chủ yếu sống bằng nghề làm nương, làm rẫy nhưng do đặc điểm về khí hậu (nóng và mưa nhiều) nên thu hoạch không được bao nhiêu. Nhiều gia đình cũng đã biết nuôi chăn nuôi: gà, lợn, trâu, bò nhưng do bệnh dịch nên cũng trở nên trắng tay. Không có việc làm nhiều thanh niên trong bản đi làm thuê ở các huyện khác, nhưng tiền kiếm được không thấy đâu, chỉ thấy mang theo những cơn nghiện thuốc phiện về bản. Hiện cả bản có 55 người nghiện thuốc phiện.

Ông Lý Phú Chong - Bí thư Đảng ủy xã Bum Tở cho biết, mặc dù xã nhận được rất nhiều nguồn hỗ trợ từ các chương trình của Chính phủ, nhưng cái nghèo vẫn cứ đeo bám lấy người dân của xã. Nguyên nhân của tình trạng này vẫn là do bà con thiếu đất canh tác, thiếu kiến thức về nuôi, trồng và kinh phí. Hiện tại, bà con trong xã không có nước sạch để dùng. Xã đã có trạm y tế nhưng điều kiện khám chữa bệnh ở đây vẫn còn hạn chế do thiếu bác sỹ. Điều mong muốn lớn nhất của xã hiện nay là có được nhà công vụ cho giáo viên và nhà bán trú cho các em học sinh. Hiện, xã đã có trường học nhưng các thầy cô giáo và các em học sinh học bán trú vẫn phải sống trong những căn nhà tạm bợ được dựng từ tranh tre nứa lá.

3. Giấc mơ sẽ thành hiện thực

Sìn Hồ và Mường Tè là hai trong tổng số 61 huyện nghèo của cả nước cần được hỗ trợ theo tinh thần Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP của Chính phủ. Mục tiêu của chương trình từ nay đến năm 2020, giảm tỉ lệ hộ nghèo xuống mức ngang bằng mức trung bình của khu vực; lao động nông nghiệp còn 50% lao động xã hội; tỉ lệ lao động nông thôn qua đào tạo, tập huấn trên 50%; đạt tiêu chuẩn nông thôn mới khoảng 50%. Hưởng ứng chủ trương của Chính phủ, mới đây, Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam - VNPT và UBND tỉnh Lai Châu ký kết thỏa thuận hỗ trợ xóa nghèo nhanh và phát triển bền vững cho hai huyện nghèo Sìn Hồ và Mường Tè. Theo nội dung hỗ trợ, VNPT sẽ dành gần 200 tỷ đồng đầu tư vào các hạng mục: xây dựng hạ tầng Bưu chính, Viễn thông, CNTT; hỗ trợ đầu tư đào tạo và phát triển nghề; hỗ trợ xóa toàn bộ nhà tạm cho người nghèo; Chương trình Y tế - Khám chữa bệnh cho người dân trên địa bàn; xây dựng nhà bán trú dân nuôi cho học sinh; xây dựng nhà cho giáo viên, hỗ trợ tiền ăn cho học sinh dân tộc Mảng.

Với những nỗ lực từ phía Chính phủ và sự chung vai góp sức của các tổ chức, doanh nghiệp khác trên cả nước, chắc chắn rằng sẽ sớm không còn hộ đói, hộ nghèo của bản, bà con dân bản có đủ cơm ăn, áo mặc và nhiều trẻ em sẽ được cắp sách tới trường.